Tre nasjonale klonbankar skal sikra norske matgen for framtida

Utan mat og drikke duger helten ikkje, uansett kor rik han er. Og utan at me tar vare på det genetiske mangfaldet til matvekstane, kan verdas matproduksjon verta truga. Difor er bevaring av genetisk mangfald ein viktig del av FNs berekraftsmål. Det er og inngått fleire internasjonale avtalar som Noreg har forplikta seg til å følgja opp.

– Alle land er avhengige av genressursar frå matplanter i andre land, seier landbruks- og matminister Nils Kristen Sandtrøen.

– Difor er internasjonalt samarbeid viktig. Dette er også nyttig for Noreg, når vi skal foredle fram sortar som er tilpassa klimaet vårt.

– Dei fleste nasjonar har forplikta seg til å ta vare på genmangfaldet innan matvekstar som er særskilde for deira land. Vi jobbar jamt og trutt for å sikra det norske bevaringsarbeidet, og det siste vi har gjort er å etablera tre nye klonbankar for høvesvis potet, einskilde grønsaker og urter samt frukt og bær, forklarar Sandtrøen.

Klonbankar for gamle sortar

Dei tre nasjonale klonbankane vart lanserte i 2025 og 2026. NIBIO Ås har fått hovudansvaret for potet. NIBIO Landvik og NIBIO Apelsvoll skal ta vare på klonar av ei rekkje grønsaker og urter, medan Njøs frukt- og bærsenter har fått ansvar for hovudsamlingane av frukttre og bærbuskar.

– Det finst totalt 27 ulike klonsamlingar i Noreg, seier Linn Borgen Nilsen som er leiar for Norsk genressurssenter.

– 25 av dei er levande plantesamlingar. Dei finst hos Norges miljø- og bioviteskapelege universitet (NMBU) på Ås, ved fleire av NIBIO sine forsøksgardar, hos Sagaplant i Midt-Telemark, ved Njøs frukt- og bærsenter i Leikanger, samt i ulike botaniske hagar, museum og bygdetun. Mange av desse vil framleis spela ei viktig rolle i bevaringssystemet.

– Det som er nytt med etableringa av dei tre nasjonale klonbankane,  er at vi no får ei tydelegare ansvarsfordeling og ei styrking av bevaringsarbeidet generelt.

Målet er at dei tre klonbankane skal sørgja for at samlingane er sikra og at plantematerialet held seg så friskt som mogleg. Klonbankane skal òg etablera samarbeid med andre aktørar, slik at det finst «backup» av alle sortar på minst ein annan stad. Eit anna viktig mål er at friskt plantemateriale vert meir tilgjengeleg for forsking og foredling, men òg for undervisning og hobbydyrking.

Bruk av gamle sortar

Eplesorten ‘Senit’ er eit døme på kvifor det er viktig å bevara gamle sortar. Ho er ei kryssing av den moderne tsjekkiske sorten ‘Rubinstep’ og den norske sorten ‘Martaeple’, der sistnemnde har dei gamle sortane ‘Torstein’ og ‘Lærdalseple’ som foreldre.

– ‘Senit’ er eit sprøtt og saftig eple som vart utvikla på Njøs frukt- og bærsenter og lansert i 2023. Ein viktig grunn til at ‘Martaeple’ vart brukt som foreldresort i kryssing, var at den viste seg å vera sterk mot sjukdomen epleskurv, fortel Dag Røen som jobbar med sortsutvikling ved Njøs frukt- og bærsenter på oppdrag frå Graminor.

Det er også stor interesse for eldre sortar blant hageentusiastar og hobbydyrkarar. Foreininga KVANN fungerer i dag som eit bindeledd mellom dei nasjonale klonbankane og privatpersonar og deler friskt plantemateriale vidare. Dette er viktig for å halda dei gamle sortane i aktiv bruk. Det gir ny kunnskap og gjer at vi tar vare på ein levande kulturarv.

Frø eller klon – ulike metodar for genbevaring

Matvekstar vert formeira med frø eller ved såkalla vegetativ formeiring, der ein nyttar ein del av planta for å laga nye plantar, til dømes ved poding av frukttre. Vegetativ formeiring kan òg skje ved cellekultur i laboratorium. Dei nye plantene vert genetisk like morplanta – såkalla klonar.

Frø er forholdsvis lett å ta vare på. Genbankane plantar og haustar nye frø jamleg for lagring. Frø frå enkelte planter kan vera spiredyktige i fleire hundre år. I Svalbard globale frøhvelv vert «backup» av frø frå heile verda lagra for framtida. Mange norske frø vert òg oppbevarte gjennom eit nordisk samarbeid, NordGen, med ein stor frøbank i Alnarp i Sverige.

– Det er meir krevjande å ta vare på matvekstar som må formeirast vegetativt, som frukttre, bærbuskar, potet og einskilde grønsaker og urter. Desse må enten haldast som levande planter i felt eller bevarast ved hjelp av metodar som in vitro- og kryokonservering, forklarar Borgen Nilsen.

– I Noreg blir det meste av det klonformerte plantematerialet tatt vare på ute i felt. Då er god plantehelse heilt avgjerande. Utan det kan vi både mista verdifullt materiale i genbanken, og i verste fall risikera at sjukdommar og skadegjerarar spreier seg frå plantesamlingane til område der det blir dyrka mat, utdjupar ho.

Den nye organiseringa med klonbankar som tar hovudansvar for kvar plantegruppe vil gjera det lettare å løysa både denne og andre utfordringar i bevaringsarbeidet.